نمونه گیری خلط
جمع آوري خلط و تعداد نمونه ها :
مي توان از خلط , ادرار , مايع مغزي و نخاعي , مايع آسيت و ساير مايعات و ترشحات حفره هاي باز چركي و نمونه هاي نسجي يا تكه هاي برداشته شده از اعضاي بدن استفاده كرد .جهت تشخيص سل ريوي «خلط» بهترين نمونه است.
نمونه خلط خوب:
مواد ترشحي حاصل از ريه ها پس از سرفه عميق نمونه مناسبي براي آزمايش خلط مي باشد
نمونه اي كه از حلق يا بيني ترشح مي شود فقط آب دهان بوده و نمونه خوبي نيست تعداد باسيل ها در خلط هاي دفع شده در زمانهاي مختلف متفاوت مي باشد آزمايش تنها يك نمونه خلط , براي تشخيص كافي نيست ؛ بنابراين , بايد حتماً « سه نمونه از خلط » مورد آزمايش قرار گيرد.
سه نمونه خلط جهت آزمايش :
«نمونه اول » دراولين مراجعه بيمار به واحد بهداشتي دريافت مي شود .
«نمونه دوم» خلط صبحگاهي است براي جمع آوري اين نمونه , بيمار قبل از برخاستن از جاي خود , پس از يك نفس عميق , با سرفه , خلط خارج شده را در ظرف مي ريزد.
« نمونه سوم » همزمان با مراجعه بيمار براي تحويل نمونه دوم (خلط صبحگاهي ) به واحد بهداشتي ـ درماني , دريافت مي شود.
بهتر است حجم خلط بين 3 تا 5 ميلي ليتر باشد.
يادآوري نكات مهم به بيمار :
الف ) همه مطالب با جملات ساده به بيمار آموزش داده شود تا وي بداند چرا بايد به آنها عمل كند .
ب) بيمار نفس عميقي از راه بيني كشيده و براي لحظه اي نفس خود را در سينه حبس كند و با سرفه عميق , خلط خود را داخل ظرف تخليه كند و از ريختن خلط به جدار خارجي ظرف خود داري نمايد.
ج) گرفتن خلط از سوي بيمار بايد در فضاي باز ( در منزل يا واحد بهداشتي ـ درماني ) انجام گيرد.
در صورتي كه بيمار نتواند با سرفه كردن براي انجام آزمايش , نمونه خلط بدهد بايد به او ياد داد كه به روش زير عمل كند :
بيمار روي تخت معاينه طوري بخوابد كه صورت او رو به پايين بوده و سر او پايين تر از سينه قرار گيرد.
بيمار پس از يك دم عميق , نفس خود را نگه داشته , سپس با بازدمي محكم خلط را خارج كند؛ اين عمل بايد تا دريافت نمونه كافي از خلط ادامه يابد.
نكاتي كه در زمان تحويل نمونه بايد به آنها توجه كند :
حجم نمونه بايد كافي باشد (حداقل 2 ميلي ليتر ).
نمونه دريافتي غليظ و از ترشحاتي باشد كه بيمار با سرفه عميق از سينه خود خارج مي كند .
نمونه دريافتي از آب دهان يا ترشحات حلق و بيني نباشد .
انتقال نمونه به آزمايشگاه :
هر قدر نمونه سريعتر به آزمايشگاه برسد , احتمال يافتن با سيل سل در آن بيشتر است ؛ زيرا طولاني شدن زمان قبل از آزمايش , باعث تكثير باكتري هاي فلور دهان و صدمه زدن باسيل سل و در نتيجه , كاهش احتمال كشف آن مي شود براي انجام گسترده مستقيم و كشت , نمونه بايد همان روز به محل آزمايش برسد در صورت عدم ارسال , لازم است نمونه در محلي كاملاً خنك (ترجيحاً يخچال) نگهداري شود محافظت نمونه از گرما و نور خورشيد , عمر باسيل را بيشتر مي كند.
در صورت بروز حادثه و نشت نمونه ها , لازم است جعبه ارسالي و ظروف شكسته شده اتوكلاو شود همچنين اتوكلاو كردن جعبه هاي ارسالي نيز توصيه مي شود.
دستورالعمل تهيه معرفها
الف) محلول فوشين بازي اشباع شده :
فوشين بازي 3/0 گرم
اتانول 95% 10 ميلي ليتر
3/0 گرم فوشين بازي را در 10 ميلي ليتر اتانول 95% با تكان دادن حل كنيد.
ب ) محلول فنل 5% :
فنل كريستال 5 گرم
5 گرم فنل كريستال را بتدريج حرارت داه تا ذوب شود ( در صورت تغيير رنگ نبايد از آن استفاده شود)؛ سپس حجم آن را با اضافه نمودن آب مقطر به 90 ميلي ليتر برسانيد.
براي تهيه محلول كاربول فوشين زيل 10 ميلي ليتر از محلول « الف» را به 90 ميلي ليتر محلول «ب» اضافه كرده كاملاً مخلوط نماييد.
مراحل تهيه گسترده :
لام ها بايد نو و بدون خراش باشند و هر لام فقط براي يك نمونه منظور شود.
بصورت فرضي خطي در عرض لام كشيده كه آن را به نسبت 3/1 و 3/2 تقسيم كنيد .
3/1براي نوشتن شماره .
3/2 براي گسترده .
با قلم الماس شماره شناسايي مربوط را روي هر لام نوشته و آن را مقابل ظرف نمونه قرار دهيد دقت كنيد كه انگشتانتان با سطح لام تماس پيدا نكند.
در ظرف نمونه مورد آزمايش را باز كرده آن را وسط ميز در كنار لام با همان شماره قرار دهيد.
يك اپليكاتور چوبي را به دو نيم كرده , با سر نامنظم آن قسمت مناسبي از نمونه را انتخاب نماييد (قسمتهاي چركي , نكروزه و پنيري شكل و آغشته به خون , مناسبترين قسمتها هستند) .
بايد با فشار اپليكاتور روي نمونه و چندين بار حركت افقي روي لام , يك گسترده يكسان را به مساحت تقريبي( cm 2*5/1 ) در قسمت 3/2 اختصاص داده شده سطح لام گسترش داد بقيه نمونه را با استفاده از همان اپليكاتور به ظرف باز گرداند هنگامي كه گسترده كشيده شد , بايد اپليكاتور را در ظرف حاوي فنل 5% انداخت تا در مرحله بعد همراه محتويات سطل سوزانده شود.
لام ها را روي يك پايه فلزي يا چوبي قرار دهيد تا در حرارت اتاق خشك شود براي اين كار 15 تا 30 دقيقه وقت لازم است. نبايد براي خشك كردن از شعله استفاده كنيد لام ثابت نشده را نبايد به مدت طولاني نگهداري كرد ؛ زيرا اين كار باعث شكسته شدن اتفاقي يا انتشار عفونت مي شود.
ثابت كردن گسترده :
بايد هر لام را پس از خشك شدن با دو تا سه بار حركت دادن روي شعله در حالي كه گسترده رو به بالاست , ثابت كرد لام حرارت زياد نبيند براي نگاهداشتن لام بايد از پنس (گيره لام ) استفاده كرد.
روش رنگ آميزي زيل نلسون :
لامها را روي يك پايه فلزي قراردهيد ( توجه داشته باشيد كه لامها با يكديگر تماس نداشته باشند ).
تمام سطح گسترش را با محلول كربول فوشين صاف شده بپوشانيد.
لامها را به آرامي حرارت دهيد تا هنگامي كه بخار متصاعد گردد ( حرارت ملايم يا متناوب به مدت 3 تا 5 دقيقه ) به هنگام حرارت دادن بايد از جوشاندن فوشين يا خشك شدن سطح لام خود داري نماييد.
لامها را به آرامي بشوييد تا زماني كه رنگ آن كاملا پاك شود و مراقب باشيد كه جريان آب در حدي نباشد كه باعث شود گسترده از روي لام كنده شود.
تمام سطح گسترش را به آرامي با محلول رنگبر ( اسيد- الكل 3% ) براي حداكثر 3 دقيقه بپوشانيد.
لامها را به آرامي بشوييد و مراقب باشيد كه جريان آب در حدي نباشد كه باعث شود گسترده از روي لام كنده شود.
تمام گسترش را با رنگ زمينه ( متيلن بلو ) به مدت 60 ثانيه بپوشانيد.
سطح لام را به آرامي با آب شسته ، لام را كمي بچرخانيد تا آب اضافي آن ريخته شود ، سپس لام در حرارت اتاق خشك شود.
آزمايش ميكروسكوپي :
آزمايش ميكروسكوپي بايد مشخص كند كه آيا باسيل اسيدـ فست در گسترده وجود دارد يا خير ؟ و اگر هست تعداد تقريبي آن در هر ميدان ميكورسكوپي مشاهده شده چقدر است ؟
باسيل ها به اشكال ميله اي كوچك و نازك ديده مي شوند كه گاهي كمي خميده اند باسيل ها رنگ قرمز را مي گيرند و حاوي گرانول هاي داخلي پر رنگ تري هستند كه به صورت تنها , دو تايي يا گروهي در زمينه آبي روشن لام كاملاً جلب توجه مي كنند معمولاً باسيل زماني در گسترده مشاهده مي شود كه حداقل بين هزار تا ده هزار باكتري در هر ميلي ليتر خلط وجود داشته باشد.
ميدان ميكروسكوپي زماني مناسب است كه در آن سلولهاي با منشا برونش (گلبول سفيد , موكوس و سلولهاي مژك دار) وجود داشته باشد اگر ميدان ميكروسكوپي داراي اين خصوصيات نباشد بايد از ميدان ديگري استفاده نمود. تعداد ميدانهاي مورد مشاهده به تعداد باسيل در نمونه بستگي دارد.
الف) در صورتي كه كمتر از يك عدد در هر ميدان باشد , حداقل 100 ميدان ميكروسكوپي را بايد جستجو كرد.
ب) در صورتي كه يك تا 10 باسيل در هر ميدان وجود داشته باشد , ديدن 50 ميدان كافي است.
ج) در صورتي كه بيش از 10 عدد باسيل در هر ميدان وجود داشته باشد ديدن 20 ميدان كافي است.
گزارش نتايج :
تعداد باسيل مشاهده شده در آزمايش ميكروسكوپي , هم با شدت بيماري و هم با عفونت زايي بيمار ( خطر انتشار بيماري ) ارتباط دارد.
|
عدم وجود باسيل اسيد ـ فست |
در 100 ميدان ميكروسكوپي (x100 ) |
Not seen |
|
1 تا 9 باسيل اسيد ـ فست |
در 100 ميدان ميكروسكوپي (x100) |
تعداددقيق را گزارش كنيد |
|
10 تا 99 باسيل اسيد ـ فست |
در100 ميدان ميكروسكوپي(x100 ) |
+ |
|
1تا 10 باسيل اسيد ـ فست |
درهر ميدان ميكروسكوپي (x100 ) |
+ + |
|
بيش از 10 باسيل اسيد ـ فست |
در هر ميدان ميكروسكوپي (x100 ) |
+ + + |
مراحل پيشگيري از بروز نتايج مثبت كاذب در گسترده مستقيم :
ظرف حاوي خلط , لام ها و فرمهاي مخصوص آزمايشگاه از لحاظ مشخصات , و شماره مربوط بررسي شوند.
از لام هاي نو و بدون خراش استفاده شود.
قبل از تهيه گسترده مستقيم , نمونه خلط بازبيني شود كه با ذرات غذا و.. همراه نباشد.
براي هر نمونه از اپليكاتور چوبي جديد استفاده شود.
محلول كاربول فوشين قبل ا ز استفاده صاف شود.
در مرحله رنگ آميزي دقت شود هيچ گاه فوشين در اثر حرارت روي لام نجوشد و خشك نشود.
اگر براي شستشوي لام از آب لوله كشي يا مبنع آب استفاده مي شود , هفته اي يكبار بايد آب مورد استفاده از نظر وجود مايكوباكتريوم (اسيد فست) مانند يك نمونه بيمار, لام مورد آزمايش قرار گيرد.
سطح لام نبايد با نوك قطره چكان روغن ايمرسيون پيدا كند.
پس از خواندن لام , نتايج با دقت لازم گزارش شود.
پس از هر بار آزمايش ميكروسكوپي لام , قبل از ديدن لام بعدي عدسي شيئي ميكروسكوپ با يك تكه دستمال كاغذي يا گاز تميز شود.
عواقب گزارش مثبت كاذب :
بيمار بدون دليل تحت درمان قرار مي گيرد.
ادامه درمان دارويي در مواردي كه احتياج به دارو ندارند.
هدر دادن دارو.
بيمار اعتماد خود را به برنامه درماني از دست مي دهد.
عواقب گزارش منفي كاذب :
بيمار آلوده به مايكوباكتريوم توبركلوزيس تحت درمان قرار نمي گيرد. در نتيجه به بروز عفونت و مرگ بيمار منجر مي شود.
بيمار آلوده سبب انتشار بيماري مي شود.
بيمار اعتماد خود را به برنامه درماني از دست مي دهد.
كنترل كيفي داخلي :
كنترل كيفي داخلي شامل بررسي هفتگي و ماهيانه وسايل و همچنين كنترل كيفيت رنگها و محلولهاي تهيه شده و بررسي مجدد لامهاي ديده شده است.
مواردي كه بايد كنترل شوند :
مطمئن شويد كه درهاي آزمايشگاه هميشه بسته باشد.
وسايل و مواد را طوري قرار دهيد كه به آساني در دسترستان باشد
محل و ميزكار بايد عاري از گردو غبار بوده و حداقل روزانه يكبار با محلول فنل 5% ضدعفوني شود.
روش كار انجام آزمايش بايد براساس دستورالعمل مباحث موجود باشد.
بررسي هفتگي كليه ابزار و وسايلي كه مورد استفاده قرار مي گيرد.
كنترل لامپ U.V :
هر هفته با پنبه آغشته به الكل 70% لامپ U.V را تميز كنيد ساعات كار با لامپ را در فرم مخصوص ثبت كنيد.
طول عمر مفيد لامپ U.V به نوع ساخت آن بستگي دارد كه در راهنماي فروش ذكرمي شود عمر متوسط مفيد لامپهاي رايج در بازار بين 250 تا 300 ساعت است.
كنترل كيفي رنگها :
تهيه محلولهاي رنگ آميزي با توجه به مقدار مورد نياز يك ماهه .
نگهداري محلول فوشين پس از تهيه و صاف كردن (جهت جلوگيري از رسوب) در گرمخانه (اتو) 37 درجه سانتيگراد.
در هر مرحله رنگ آميزي يك لام شاهد مثبت و منفي نيز تهيه و رنگ شود چنانچه لام هاي شاهد از نظر كيفيت رنگ آميزي مناسب تشخيص داده شد , لام هاي بيماران مشاهده و گزارش شود در غير اين صورت روش كار مجدداً بررسي و از محلولهاي تازه تهيه شده , براي رنگ آميزي استفاده شود.
براي تهيه لام مثبت شاهد مي توان از واكسن B.C.G يا از خلط بيمار مسلول استفاده نمود. بهتر است حدود 10 لام از نمونه را تهيه و پس از خشك و ثابت شدن , آنها را به عنوان شاهد مثبت نگهداري كنند.
براي تهيه شاهد منفي مي توان از خلط شخص سالم و يا از كلني استافيلوكك استفاده نمود.
ايمني در آزمايشگاه محيطي
ازآنجا كه عامل بيماري سل در فضا سريعاً به شكل ( آئروسل) در مي آيد كه به شدت مسري است ,رعايت نكات ايمني ذيل ضرورت دارد :
قبل از شروع كار , از گان و ماسك استفاده شود.
هنگامي كه دستها با خلط يا مواد آلوده تماس پيدا مي كند , بايد بلافاصله با آب و صابون شسته شود.
قبل ازدست زدن به ظروف خلط از دستكش جراحي يا يكبار مصرف استفاده شود.
در صورت آلودگي لباس يا خلط , فرد ديگري , قسمت آلوده را با فنل 5% آغشته نماييد و بعد لباس را در آوريد . سپس لباس را در محلول ضد عفوني خيسانده و بعد اتوكلاو كنيد.
در صورت ريختن خلط روي ميز كار و يا آلودگي محل كار نيز فنل 5% را در محيط آلوده (به شعاع يك متر) ريخته سپس كاغذ كاهي يا صفحه روزنامه روي آن قرار دهيد و مجدداً روي آن فنل بريزيد. و محل كار را به مدت نيم ساعت ترك كنيد.